Ảnh minh hoạ bởi Unsplash
Khi còn ngồi trên ghế nhà trường, bức tranh về nghề IT (Công nghệ thông tin) thường được vẽ nên bằng những gam màu vô cùng rực rỡ: Mức lương ngàn đô ngay khi mới ra trường, ngồi phòng máy lạnh gõ phím lạch cạch như hacker trong phim Hollywood, và môi trường làm việc thoải mái với snack, trà sữa ngập tràn. Bạn nghĩ rằng chỉ cần giỏi thuật toán, nhớ kỹ cú pháp của Java hay Python là bạn sẽ chinh phục được thế giới.
Nhưng ngày đầu tiên đi làm, khi phải đối mặt với một repo code (mã nguồn) khổng lồ không có document (tài liệu), một vị sếp khó tính và những deadline nghẹt thở, ảo mộng đó nhanh chóng vỡ vụn. Dưới đây là những sự thật phũ phàng về nghề lập trình mà không một cuốn giáo trình đại học nào nhắc tới.
1. Bạn sẽ đọc code nhiều hơn viết code (Rất, rất nhiều!)
Ở trường đại học, bạn quen với việc khởi tạo project từ con số 0 (from scratch). Mọi thứ đều sạch sẽ, mới mẻ và theo ý bạn. Nhưng khi đi làm thực tế, 80% thời gian bạn sẽ phải làm việc trên các hệ thống Legacy (di sản) đã tồn tại nhiều năm, được chắp vá bởi hàng chục người đi trước (trong đó có cả những người đã nghỉ việc từ lâu).
Công việc hàng ngày của bạn không phải là gõ ra hàng trăm dòng code mới. Công việc của bạn là ngồi hàng giờ đồng hồ đọc một đoạn code spaghetti (rối rắm), cố gắng suy luận xem tại sao gỡ bỏ dòng số 14 lại làm sập toàn bộ hệ thống thanh toán. Khả năng đọc hiểu code người khác và kiên nhẫn dò luồng logic (debugging) mới là kỹ năng sinh tồn số một.
2. Code giỏi không bằng Giao tiếp giỏi
Bạn có thể viết ra một thuật toán O(log n) đỉnh cao, chạy nhanh như chớp. Nhưng nếu bạn không thể giải thích cho Product Manager (người không biết code) hiểu tại sao tính năng này cần thêm 3 ngày để hoàn thành, thì thuật toán đó vô nghĩa.
Nghề IT thực chất là nghề giải quyết vấn đề của con người bằng công cụ máy tính. Hầu hết các dự án phần mềm thất bại không phải vì giới hạn công nghệ, mà vì giao tiếp kém. Yêu cầu (Requirement) mập mờ, hiểu sai ý khách hàng, team Back-end và Front-end không đồng nhất API... Kỹ năng giao tiếp, thương lượng và trình bày rõ ràng vấn đề quan trọng ngang ngửa với kỹ năng viết code.
3. Công nghệ thay đổi với tốc độ "bàn thờ"
Hôm nay bạn học React, ngày mai ra Vue 3, ngày mốt Svelte nổi lên, rồi lại đến trào lưu quay về Server-side Rendering. Kiến thức IT của bạn có "Hạn sử dụng" (Expiration Date) rất ngắn. Những gì bạn học ở trường 4 năm trước có thể đã trở nên lỗi thời hoàn toàn khi bạn cầm tấm bằng tốt nghiệp trên tay.
Trường học không thể dạy bạn mọi công cụ mới nhất. Thứ duy nhất trường học có thể (và nên) dạy bạn là Kỹ năng tự học (Learn how to learn) và tư duy lập trình nền tảng. Khi bạn hiểu vững về cấu trúc dữ liệu, mạng máy tính (Networking), và nguyên lý hệ điều hành, thì việc chuyển từ Framework A sang Framework B chỉ là vấn đề cú pháp.
4. "Chạy được là được" - Tư duy độc hại nhất
Thời sinh viên, bài tập lớn (Assignment) nộp xong, chương trình chạy ra kết quả đúng là được 10 điểm, không ai quan tâm code bên trong viết ra sao. Ở môi trường doanh nghiệp, tư duy "It works!" (Chạy được là được) là mầm mống của Technical Debt (Nợ kỹ thuật).
Nếu bạn hard-code (viết cứng) một biến, đặt tên biến là a, b, c, viết một hàm dài 500 dòng không phân tách, sản phẩm vẫn sẽ chạy hôm nay. Nhưng 6 tháng sau, khi có yêu cầu thêm tính năng mới, công ty sẽ phải trả một cái giá đắt gấp 10 lần thời gian ban đầu để đập đi xây lại. Viết code cho máy tính hiểu thì dễ, viết code cho con người (đồng nghiệp của bạn) hiểu mới khó.
5. Căng thẳng thần kinh và Sức khỏe tụt dốc
Chúng ta hiếm khi nói về những cơn đau lưng, hội chứng ống cổ tay, đôi mắt khô khốc và chứng mất ngủ triền miên. Ngồi bất động 10 tiếng một ngày trước màn hình sáng rực là việc trái với sinh học tự nhiên của con người.
Nếu bạn không chủ động đầu tư vào một chiếc ghế Công thái học (Ergonomic), một màn hình tốt, và thói quen vận động hàng ngày, bạn đang đánh đổi tiền lương để mua lại sức khỏe trong tương lai. Không một công ty nào yêu thương bạn nhiều bằng chính bản thân bạn. Hãy biết đứng lên đúng giờ.
Lời kết: Nghề IT là một nghề tuyệt vời. Nó mang lại cho bạn khả năng tạo ra những sản phẩm tiếp cận hàng triệu người chỉ với một chiếc laptop. Nó mang lại mức thu nhập tốt và sự tự do nhất định. Nhưng nó không phải là màu hồng. Hiểu rõ những sự thật phũ phàng này không phải để nản chí, mà để bạn chuẩn bị cho mình một "lớp áo giáp" tâm lý và kỹ năng vững chắc trước khi bước chân vào chiến trường thực sự.
